PRACOCHŁONNOŚĆ PRODUKCJI

W gospodarstwach tego typu, występujących lokalnie w wielu krajach Europy Zachodniej i Południowej (Francja, Niemcy, Hiszpania, Por­tugalia, Włochy, Grecja), istnieje duże zapotrzebowanie na siłę roboczą, zwłaszcza w okresie zbiorów. Pracochłonność tego typu produkcji w krajach rozwiniętych jest wyższa niż w rolnictwie tych krajów. Gospodarstwa te charakteryzuje ponadto bardzo wysoka kapitałochłonność, porównywal­na z kapitałochłonnością w przemyśle. W Niemczech na­kłady kapitału w tego typu gospodarstwach wahają się np. w granicach 250-400 tys. marek (128-205 tys. €) w przeli­czeniu na jedno miejsce pracy.W strefie klimatu umiarkowanego i podzwrotnikowego suchego, czyli w tzw. średnich szerokościach geograficz­nych, występuje ponadto specjalistyczna ekstensywna produkcja roślinna typu monokulturowego. Są to ob­szary uprawy pszenicy w Australii, na Ukrainie, w Rosji, Stanach Zjednoczonych, Kanadzie i Argentynie, uprawy bawełny w Azji Środkowej i Stanach Zjednoczonych.

WADA SYSTEMU

Wadą tego systemu jest sil­ne uzależnienie od cen na rynku światowym i warunków dostaw dyktowanych przez odbiorców na ogół o pozycji monopolisty, duże zapotrzebowanie na kapitał, długi okres zamrożenia kapitału do momentu uzyskania pierwszych zbiorów (w wypadku produkcji kauczuku wynosi on np. ok. 7 lat), wyobcowanie z gospodarki lokalnej i re­gionalnej, stosunkowo mała oferta miejsc pracy, ograni­czenie możliwości produkcji żywności przeznaczonej na  zaspokojenie miejscowych potrzeb, zagrożenie szkodni­kami i nieprzewidzianymi zjawiskami klimatycznymi.Trwałe uprawy strefy umiarkowanej stanowią od­mianę gospodarki plantacyjnej. Są to przede wszystkim uprawy winorośli, tytoniu, chmielu lub owoców. W prze­szłości ich powstawanie było związane z dużymi pobliski­mi rynkami zbytu. Współcześnie system ten jest stosowa­ny w rejonach o silnych tradycjach, określonej produkcji wyjątkowo dogodnych warunkach naturalnych, sprzyjają­cych uprawie określonych typów roślin.

ROLNICTWO PLANTACYJNE

Rolnictwo plantacyjne występuje w strefie tropikalnej i podzwrot­nikowej. Stanowią je wielkie gospodarstwa rolne, użytku­jące ziemię w formie kultur trwałych. Produkują przede wszystkim herbatę, kawę, ananasy, banany, trzcinę cukro­wą, sizal, kauczuk, palmę kokosową i oleistą, z przezna­czeniem na rynek globalny. Charakterystyczne cechy tego typu gospodarki to: specjalizacja w wytwarzaniu jednego produktu (monokultura), dążenie do wysokiej efektyw­ności ekonomicznej, wysokie nakłady kapitałowe, własna wewnętrzna sieć transportowa i komunikacyjna, własne osiedla dla pracowników, własne sortownie i przetwór­nie uprawianych produktów rolnych. Plantacje powstały w czasach kolonialnych jako zaplecze rolnicze dla metro­polii. Ich początki datują się na wiek XVI-XVII. W XIX w. przekształciły się w przedsiębiorstwa kapitalistyczne, a po uzyskaniu niepodległości zostały w większości zachowa­ne jako firmy prywatne lub państwowe i stanowią istotny element gospodarki byłych państw kolonialnych, pozwa­lający na pozyskiwanie dewiz.

W REJONIE TROPIKÓW

W rejonie tropików występuje także dość powszechnie system tropikalnego rolnictwa drobnotowarowego, spotykany w afrykańskich oazach oraz w Indiach poza rejonem ryżowym, także w Indonezji. Są to na ogół małe gospodarstwa stosujące duże nakłady pracy przy ograniczonym zastosowaniu kapitału. Prowadzą one zarówno produkcję na potrzeby własne, jak i na rynek lokalny, regionalny, krajowy oraz światowy, przy czym produkcja zwierzęca ma wyłącznie charakter naturalny. W tym systemie wytwarza się np. ponad połowę świato­wej produkcji kakao, produkuje orzeszki ziemne, trzcinę cukrową, jutę, kawę i herbatę. Jest to jednak system bar dzo niejednorodny i trudny do systematyzacji, jak również jednoznacznej charakterystyki.

ROLNICTWO RYŻOWE

Rolnictwo ryżowe jest typowe dla strefy tropikalnej Azji Południowej i Wschodniej. W zależności od waran- ków wodnych polega ono na uprawie ryżu mokrego lub suchego (górskiego). Mokry jest uprawiany zarówno na polach sztucznie nawadnianych, jak i przy wykorzystaniu naturalnego nawadniania deszczowego lub powodziowe­go. Coraz częściej jest to właśnie uprawa ryżu mokrego na nawadnianych polach i z wykorzystaniem wysokopiennych odmian, bardzo wydajna (wysokie plony, możliwość kil­kakrotnych plonów w ciągu roku), ale wymaga dużych nakładów pracy i kapitału. Stojąca na polach woda w sys­temie gospodarki ryżowej pełni względem gleby funkcje ochronne niczym las. Erozja i zasolenie w zasadzie nie wy­stępują. Ryż jest ponadto jedyną rośliną możliwą do uprawy stałej, bez stosowania płodozmianu. Jego produkcja bywa coraz częściej łączona z hodowlą ryb, wykorzystującą zbiorniki zalewowe i hodowlą bydła, wykorzystującą sło­mę ryżową.

ZASTĄPIENIE ROLNICTWA

Proponuje się wtedy zastąpienie rolnictwa wędrownego wieloletni­mi trwałymi uprawami drzew i krzewów różnego typu, dostarczającymi produktów na rynek globalny, połączo­nymi z produkcją żywności na cele lokalne (np. zastoso­wanie kombinacji „kawa, palma kokosowa, palma oleista, maniok”). Próbą zwiększenia intensywności produkcji rolnej na podstawie miejscowych technologii jest rolnictwo afry­kańskie, dostosowane do lokalnych warunków – tzw. eco- farming. Polega on na wprowadzaniu do gospodarstw trzech kierunków produkcji – upraw polowych, hodowli i produkcji drewna. Jego istota sprowadza się do zapew­nienia ludziom żywności i energii, ziemi nawożenia or­ganicznego, a hodowanym zwierzętom pasz. Celem jest przede wszystkim zaspokojenie własnych potrzeb ludno­ści, natomiast uprawy przeznaczone na rynek globalny odgrywają w tym systemie rolę marginesową. System ten jest wdrażany w różnych rejonach Afryki, głównie jednak w rejonie tropików.

NA POLU UPRAWNYM

W Ameryce Środkowej i Po­łudniowej sieje się kukurydzę i fasolę, w Afryce – proso i kukurydzę, w Azji Południowo-Wschodniej – ryż górski. Częste są uprawy mieszane, polegające na łączeniu np. ryżu górskiego, manioku, pieprzu i bananów na jednym polu uprawnym. Oprócz pól uprawnych, w pobliżu sie­dliska znajduje się poza tym tzw. ogród wiejski (przydo­mowy), w którym sadzi się warzywa i owoce. Współcześ­nie ten system produkcyjny zatraca charakter gospodarki naturalnej. Nabiera cech gospodarki towarowej, zorien­towanej na rynek globalny. Uprawia się kawę, kakao, ty­toń, kauczuk, bawełnę, czyli tzw. cash crops. System ten uważany jest za optymalne rozwiązanie dla wilgotnego tropiku i jest taki pod warunkiem, że okresy odłogowa­nia są dostatecznie długie, by przywrócić glebie żyzność. Wzrost liczby ludności na terenach o systemie rolnictwa wędrowno-odłogowym i podejmowanie produkcji na ry­nek globalny sprawia, że ziemia jest użytkowana zbyt in­tensywnie, co prowadzi do jej wyjałowienia.

PRODUKCJA ROŚLINNA

Rolnictwo wędrowne i odłogowe (shifting cultivation) występuje współcześnie w rejonie tropików. Jest to na ogół system rolnictwa żaro­wego, należący do najstarszych form użytkowania ziemi stosowanych przez człowieka. Charakteryzuje się on wy­soką pracochłonnością. Współcześnie gospodaruje w ten sposób około 20 min ludzi na obszarze lasu tropikalnego (deszczowego) i wilgotnej sawanny w krajach rozwijają­cych się. System ten polega na zmianie uprawianych działek (uprawy wędrowne) bez zmiany siedliska lub po­łączonej ze zmianą siedliska (uprawy odłogowe). Poszcze­gólne działki uprawia się nie dłużej niż 3 lata. Okres przer­wy w użytkowaniu wynosi 6-15 lat. Na początku krótkiej pory suchej wycina się na przygotowywanym do uprawy polu krzewy i mniejsze drzewa, zaś większe nacina na .wy­sokości około 3 m w celu zahamowania krążenia soków. Pod koniec pory suchej znajdujący się na polu materiał roślinny jest palony, a po pierwszych opadach pory desz­czowej dokonuje się siewów lub nasadzeń, bez uprzed­niego’wykonania innych zabiegów agrotechnicznych (na­wożenie, orka, bronowanie).